Günlük dilde sıkça kullanılan “dikkat eksikliği” kavramı ile klinik bir tanı olan Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) çoğu zaman birbirinin yerine kullanılmaktadır. Oysa bu iki kavram aynı şeyi ifade etmemektedir.
Dikkat Eksikliği Nedir?
Dikkat eksikliği, tek başına bir psikiyatrik tanı değildir. Daha çok, kişinin dikkatini sürdürmekte zorlanması, kolayca dikkatin dağılması, zihinsel olarak çabuk yorulması gibi bir belirti kümesini ifade eder. Bu durum, birçok farklı bağlamda ve geçici olarak ortaya çıkabilir. Örneğin; yoğun stres, uykusuzluk, yas süreci, kaygı bozuklukları, depresif belirtiler, travmatik yaşantılar ya da aşırı zihinsel yük dikkat sorunlarına yol açabilir. Bu gibi durumlarda yaşanan dikkat eksikliği, altta yatan neden ele alındığında azalabilir ya da tamamen ortadan kalkabilir.
Psikanalitik bakış açısından dikkat eksikliği, her zaman yalnızca bilişsel bir kapasite sorunu olarak ele alınmaz. Bazı durumlarda dikkat dağınıklığı, ruhsal çatışmalardan kaçınmanın, rahatsız edici içsel yaşantılardan uzaklaşmanın bir yolu olarak değerlendirilebilir. Kişi, bilinçdışı düzeyde zorlayıcı duygu ve düşüncelerle temas etmemek için dikkatini dış dünyada tutmakta zorlanıyor olabilir. Bu durumda dikkat eksikliği, bir tür savunma mekanizması gibi işlev görebilir.
Dikkat eksikliği, bağlama göre değişen, farklı ruhsal etkenlerle ya da dışsal faktörlerle ilişkili olabilen ve genelde süreklilik göstermeyen bir durumdur.
DEHB Nedir?
DEHB, çocukluk çağında başlayan ve çoğu vakada ergenlik ve yetişkinlik döneminde de devam edebilen nörogelişimsel bir bozukluktur. Klinik olarak dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik olmak üzere üç temel belirti alanı ile tanımlanır.
DEHB’de dikkat sorunları süreklidir, birden fazla ortamda (okul, iş, ev, sosyal ilişkiler) görülür ve kişinin akademik, mesleki ya da sosyal işlevselliğini belirgin biçimde etkiler. Buradaki temel fark, dikkat eksikliğinin durumsal değil, yapısal ve gelişimsel bir örüntü göstermesidir.
Psikanalitik perspektiften DEHB, tek başına biyolojik bir bozukluk olarak ele alınmaz. Psikanalitik kuram, biyolojik yatkınlık ile erken dönem ilişkisel deneyimlerin etkileşimine dikkat çeker. Özellikle erken çocukluk döneminde bakım verenle kurulan ilişki, duyguların düzenlenmesi ve dürtü kontrolünün gelişimi açısından önemlidir. Bu bakış açısına göre DEHB’de görülen dürtüsellik ve dikkat sorunları, ego işlevlerindeki düzenleme güçlükleri ile ilişkilendirilebilir. Dürtülerin ertelenmesinde, içsel uyarılmanın tolere edilmesinde ve zihinsel sürekliliğin sağlanmasında zorlanmalar ön plandadır. Ancak bu yorum, DEHB’nin “tamamen psikolojik nedenlerle oluştuğu” anlamına gelmez; aksine biyolojik ve psikodinamik etkenlerin birlikte ele alınması gerektiğini vurgular.
Hiperaktivite Her Zaman Olur mu?
DEHB denildiğinde akla ilk gelen özellik çoğu zaman hiperaktivitedir. Ancak hiperaktivite her DEHB vakasında görülmez. Klinik olarak DEHB’nin üç görünümü vardır: dikkatsizliğin ön planda olduğu görünüm, hiperaktivite-dürtüselliğin ön planda olduğu görünüm ve birleşik görünüm.
Dikkatsizliğin ön planda olduğu DEHB’de kişi dışarıdan “sakin”, hatta zaman zaman içe dönük görünebilir. Bu kişilerde hiperaktivite fiziksel düzeyde değil, zihinsel düzeyde yaşanabilir. Zihin sürekli meşguldür, düşünceler dağınıktır ve içsel bir huzursuzluk hissi vardır. Psikanalitik açıdan bakıldığında, hiperaktivite yalnızca bedensel hareketlilik olarak değil, içsel uyarılmanın dışa vurumu olarak da değerlendirilebilir. Bazı bireylerde bu uyarılma davranışla ifade edilirken, bazılarında iç dünyada yaşanır. Bu nedenle hiperaktivitenin görünür olmaması, DEHB’nin olmadığı anlamına gelmez.
Tanı Süreçleri Arasındaki Farklar
Dikkat eksikliği ile DEHB arasındaki en önemli farklardan biri tanı sürecidir. Dikkat eksikliği tek başına bir tanı olmadığı için, klinik değerlendirme altta yatan nedenleri anlamaya yöneliktir. Bu süreçte kişinin yaşam koşulları, ruhsal durumu, stres düzeyi ve psikososyal etkenler ele alınır.
DEHB tanısı ise çok daha yapılandırılmış bir değerlendirme gerektirir. Tanı koyulabilmesi için:
Belirtilerin çocukluk döneminde başlamış olması, birden fazla ortamda görülmesi, süreklilik göstermesi ve işlevsellikte belirgin bozulmaya yol açması gerekir.
Psikanalitik yönelimli klinik değerlendirmelerde ise belirtilerin ötesine geçilerek, kişinin iç dünyası, ilişki örüntüleri, benlik algısı ve duygusal düzenleme kapasitesi de dikkate alınır. Bu yaklaşım, tanının ötesinde bireyin yaşantısını anlamayı hedefler ve özellikle uzun süreli psikoterapi süreçlerinde yol gösterici olabilir.
Yanlış Bilinenler
DEHB ve dikkat eksikliği konusunda toplumda yaygın olan bazı yanlış inanışlar vardır:
“DEHB sadece çocuklarda görülür.”
Yanlış. DEHB çocuklukta başlar ancak birçok bireyde yetişkinlikte de devam edebilir.
“Hiperaktif olmayan kişide DEHB olmaz.”
Yanlış. Dikkatsizliğin ön planda olduğu DEHB’de hiperaktivite belirgin olmayabilir.
“DEHB tamamen ebeveyn tutumlarından kaynaklanır.”
Yanlış. Ebeveyn tutumları belirtilerin şiddetini ve görünüm şeklini etkileyebilir ancak DEHB tek başına ebeveynlik hatalarıyla açıklanamaz.
“Dikkat eksikliği yaşayan herkes DEHB’lidir.”
Yanlış. Dikkat sorunları birçok ruhsal ve çevresel nedenle ortaya çıkabilir.
Psikanalitik açıdan bakıldığında ise en sık yapılan hata, DEHB’yi ya tamamen biyolojik ya da tamamen psikolojik bir sorun olarak ele almaktır. Oysa insan ruhsallığı çok boyutludur ve DEHB de bu çok boyutluluğun içinde değerlendirilmelidir.
Dikkat eksikliği ile DEHB arasındaki farkları anlamak hem yanlış etiketlemelerin önüne geçmek hem de uygun destek ve müdahalelerin planlanabilmesi açısından büyük önem taşır. Psikanalitik perspektif, DEHB’yi yalnızca belirtiler üzerinden değil, bireyin iç dünyası ve ilişkisel deneyimleri üzerinden anlamamıza katkı sağlar. Bu da özellikle klinik çalışmalarda daha bütüncül ve bireye özgü bir yaklaşım geliştirilmesine olanak tanır.
